ԱՀԿ-ն իր պատմության մեջ ընդամենը երեք անգամ է Էբոլա վիրուսի պատճառով հայտարարել գլոբալ արտակարգ իրավիճակ

Էբոլա վիրուսային վարակի ներկայիս բռնկման պատճառով միջազգային նշանակության հանրային առողջապահական արտակարգ իրավիճակ (PHEIC) պաշտոնապես հայտարարվել է 2026 թվականի մայիսի 17-ին։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) տնօրենն այս որոշումն ընդունել է Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում (ԿԴՀ) և Ուգանդայում վիրուսի նոր «Բունդիբուգյո» շտամի արագ տարածման և սահմաններն անցնելու պատճառով։

«Հերացի »վերլուծական  կենտրոնից նշում են, որ ԱՀԿ-ն իր պատմության մեջ ընդամենը երեք անգամ է Էբոլա վիրուսի պատճառով հայտարարել գլոբալ արտակարգ իրավիճակ.

1. 2014 թվականի օգոստոսի 8` Արևմտյան Աֆրիկայում (Գվինեա, Լիբերիա, Սիերա Լեոնե) բռնկված պատմության ամենամեծ համաճարակի ժամանակ։

2. 2019 թվականի հուլիսի 17` Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության Կիվու նահանգում բռնկված երկրորդ խոշոր համաճարակի ժամանակ։

3. 2026 թվականի մայիսի 17 (Ներկայիս)` ԿԴՀ-ի Իտուրի նահանգում և Ուգանդայում հազվադեպ հանդիպող շտամի տարածման պատճառով, որի դեմ դեռևս չկա հաստատված պատվաստանյութ։

Էբոլա վիրուսն առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1976 թվականին, երբ միաժամանակ երկու խոշոր բռնկումներ արձանագրվեցին Աֆրիկայում: Վիրուսն իր անվանումը ստացել է Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության (այն ժամանակ՝ Զաիր) Էբոլա գետից, որի մոտակայքում գտնվող գյուղում գրանցվել էր բռնկման էպիկենտրոնը:

Առաջին բռնկումը տեղի ունեցավ Զաիրի Յամբուկու գյուղում (Զաիր շտամ, 88% մահացություն), իսկ երկրորդը՝ Սուդանի Նզարա քաղաքում (Սուդան շտամ, 53% մահացություն): 1990-ական թթ.-ին գիտնականները հայտնաբերեցին վիրուսի նոր տեսակներ, այդ թվում՝ Կոտ դ'Իվուարում (1994թ.) և ԱՄՆ-ի Ռեստոն քաղաքի լաբորատոր կապիկների մոտ (Ռեստոն շտամ, որը մարդու համար մահացու չէ): 2007 թ.-ին Ուգանդայի Բունդիբուգիո շրջանում առաջին անգամ նկարագրվեց վիրուսի հինգերորդ շտամը, որն այսօր կրկին արտակարգ իրավիճակի պատճառ է դարձել:

Տասնամյակների հետազոտություններից հետո պարզվեց, որ վիրուսի բնական շտեմարանը չղջիկներն են, որոնցից վիրուսը փոխանցվում է կապիկներին, անտառային այծերին, ապա՝ մարդուն:

1976 թվականից սկսած տասնյակ տարիներ Էբոլան համարվում էր գրեթե 100% անբուժելի հիվանդություն: Միայն 2020-ականների սկզբին հաստատվեցին առաջին արդյունավետ հակամարմիններով դեղամիջոցները Զաիր շտամի համար:

Եթե նախկինում Էբոլան համարվում էր միայն աֆրիկյան հեռավոր գյուղերի խնդիր, ապա 2014 թվականի գլոբալացումը ցույց տվեց, որ այն ավիացիայի միջոցով կարող է արագ հասնել Եվրոպա և ԱՄՆ՝ դառնալով համաշխարհային սպառնալիք:

Այսօր համաճարակն ակտիվորեն տարածվում է Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության արևելյան Իտուրի նահանգում և արդեն մուտք է գործել հարևան Ուգանդա (դեպքեր են գրանցվել մայրաքաղաք Կամպալայում): Բռնկումն առաջացել է Էբոլայի հազվադեպ հանդիպող Բունդիբուգիո շտամից: Ի տարբերություն առավել տարածված Զաիր շտամի, Բունդիբուգիո տեսակի դեմ ներկայումս չկա որևէ հաստատված պատվաստանյութ կամ հատուկ դեղամիջոց: Բուժումն իրականացվում է միայն ախտանշանային թերապիայի միջոցով:

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) և տեղական գերատեսչությունների վերջին տվյալներով՝ Էբոլա վիրուսի ընթացիկ բռնկման շրջանակներում արձանագրվել է ավելի քան 390 կասկածելի և հաստատված դեպք, որոնցից առնվազն 119-ը ավարտվել է մահվան ելքով: Իրավիճակը շարունակում է արագորեն զարգանալ:

Իտուրի նահանգում առկա հումանիտար ճգնաժամը, զինված բախումները և բնակչության մեծ տեղաշարժը դժվարացնում են համաճարակի վերահսկումը և նպաստում վիրուսի ակտիվ տարածմանը: Մահացածների թվում կան բուժաշխատողներ, ինչը վկայում է հիվանդանոցներում վարակի հսկողության թույլ մեխանիզմների մասին:

Վարակվածների հայտնվելը խոշոր քաղաքներում մեծացնում է միջազգային տարածման վտանգը, ինչի պատճառով ԱՄՆ-ն և այլ երկրներ արդեն ուժեղացրել են օդանավակայանների սանիտարական հսկողությունը:

Էբոլա վիրուսի նախկինում առավել տարածված շտամների (հատկապես Զաիր և Սուդան) և ներկայիս բռնկումն առաջացրած Բունդիբուգիո շտամի միջև առկա են զգալի գենետիկական, կլինիկական և բժշկական տարբերություններ: Շտամների միջև գենետիկական տարբերությունների պատճառով սովորական ՊՇՌ (PCR) թեստերը, որոնք մշակվել են Զաիր շտամի համար, կարող են արդյունավետ չլինել Բունդիբուգիոյի հայտնաբերման հարցում: Սա բարդացնում է վարակի վաղ փուլի ախտորոշումը:

Չնայած այս տարբերություններին, վարակման ուղիները` կենսահեղուկների հետ ուղղակի շփման միջոցով և հիվանդության գաղտնի շրջանը (միջինում 8-10 օր) երկու շտամների դեպքում էլ գրեթե նույնն են: