BBC․ «Մենք ձեր եղբայրն ենք, ոչ թե ձեր բանկը». ինչու են սրվում Թուրքիայի և Ադրբեջանի հարաբերությունները

Բաքվի և Անկարայի միջև տարաձայնությունների հիմքում կարող են լինել ոչ միայն քաղաքական ու մշակութային հարցերը, այլև ֆինանսական շահերը։ BBC-ի ադրբեջանական ծառայության վերլուծության համաձայն՝ Ադրբեջանը ցանկանում է պահպանել Թուրքիայի ռազմավարական դաշնակցի կարգավիճակը՝ միաժամանակ խուսափելով նրա ֆինանսական հենարան դառնալուց։

2026 թվականի հոկտեմբերին Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև լարվածությունն ուղեկցվել է մի շարք քաղաքական և հասարակական տարաձայնություններով։ Դրանց թվում են Իսրայելի հարցում կողմերի դիրքորոշումների շուրջ քննարկումները, դպրոցական համազգեստներում գլխաշորերի վերաբերյալ վեճերը և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հայտարարությունները՝ երկրի ռազմական գնումների մասին։

Լարվածության ֆոնին Ալիևը չի մասնակցել Անկարայում հոկտեմբերի 29-30-ին կայացած Թյուրքական պետությունների կազմակերպության գագաթնաժողովին։ Ադրբեջանը միջոցառմանը ներկայացրել է արտգործնախարար Ջեյհուն Բայրամովը։

Սակայն, ինչպես նշում է BBC-ի ադրբեջանական ծառայությունը, քաղաքական և մշակութային տարաձայնությունների խորքում կարող է լինել նաև ավելի գործնական հարց՝ ֆինանսական հարաբերությունները։

Հատկապես ուշադրության է արժանացել Ադրբեջանի իշխանամետ Day.az լրատվական կայքում հրապարակված հոդվածը, որի հիմնական ուղերձն էր՝ «Ադրբեջանի բյուջեն Թուրքիայի իշխանությունների պահուստային ֆոնդը չէ»։

BBC-ի գնահատմամբ՝ եթե այս հրապարակումն արտացոլում է Բաքվում առկա տրամադրությունները, ապա Ադրբեջանի ուղերձը կարելի է ձևակերպել այսպես․ երկիրը մտադիր է շարունակել մնալ Թուրքիայի կարևորագույն ներդրողներից և մերձավոր դաշնակիցներից մեկը, սակայն չի ցանկանում ստանձնել նրա ֆինանսական աջակցության հիմնական աղբյուրի դերը։

Միլիարդավոր դոլարների տնտեսական կապեր

Թուրքիայի և Ադրբեջանի հարաբերությունները հիմնված են ոչ միայն քաղաքական դաշնակցության, այլև էներգետիկ և տնտեսական լայն համագործակցության վրա։

Ադրբեջանի պետական նավթային SOCAR ընկերությունը Թուրքիայի խոշորագույն օտարերկրյա ներդրողներից է։ Ընկերության ղեկավարության հրապարակած տվյալներով՝ Թուրքիայում էներգետիկայի, նավթաքիմիայի և լոգիստիկայի ոլորտներում նրա ներդրումները գերազանցել են 18 միլիարդ դոլարը։

SOCAR-ի կարևորագույն ակտիվներից են 2018 թվականին շահագործման հանձնված STAR նավթավերամշակման գործարանը, որի կառուցման համար ներդրվել է շուրջ 7 միլիարդ դոլար, ինչպես նաև Petkim նավթաքիմիական ընկերությունը։ Ընկերությունների խմբում աշխատում է մոտ 5 հազար մարդ։

Միևնույն ժամանակ տնտեսական կախվածությունը փոխադարձ բնույթ ունի։ Թուրքիան առանցքային տարանցիկ երկիր է ադրբեջանական գազը եվրոպական շուկաներ հասցնելու գործում, իսկ Ադրբեջանը Թուրքիայի համար գազի կարևոր մատակարար է։

BBC-ի հրապարակման համաձայն՝ 2026 թվականի հունիսին կնքված 15-ամյա համաձայնագրով նախատեսվում է 2029 թվականից սկսած Թուրքիայի մատակարարել ընդհանուր առմամբ 33 միլիարդ խորանարդ մետր գազ՝ «Աբշերոն» հանքավայրից։

Այսպիսով, երկու երկրների տնտեսական հարաբերություններն ընդգրկում են ռազմավարական նշանակության ոլորտներ։ Սակայն ֆինանսական ներդրումների ծավալն ու դրանցից բխող ակնկալիքները կարող են դառնալ նաև քաղաքական քննարկումների առարկա։

Ալիևի հայտարարությունները և ֆինանսական հարցի շուրջ քննարկումները

Տարաձայնությունների համատեքստում ուշադրություն է գրավել Իլհամ Ալիևի ելույթը, որում նա ընդգծել է Ադրբեջանի անկախությունը պաշտպանական և ռազմական գնումների հարցում։

Ալիևի խոսքով՝ Ադրբեջանն իր ձեռքբերումներն ապահովել է սեփական միջոցներով՝ զենքը գնելով միջազգային շուկայական գներով։

Նա հայտարարել է, որ երկիրն իր զենքը ձեռք է բերել մինչև վերջին փամփուշտը վճարելով դրա դիմաց, և որ Ադրբեջանին ոչ ոք անվճար օգնություն չի տրամադրել։

Թուրքիան իր ելույթում ուղղակիորեն չի հիշատակվել։ Այնուամենայնիվ, BBC-ի վերլուծության համաձայն՝ Ադրբեջանի իշխանամետ լրատվամիջոցներում այս հայտարարությունները դիտարկվել են որպես ավելի լայն ուղերձ․ Բաքուն չի ցանկանում, որ Թուրքիայի հետ հարաբերությունները ներկայացվեն բացառապես փոխադարձ եղբայրության և անհատույց աջակցության տրամաբանությամբ։

BBC-ին տված հարցազրույցում քաղաքագետ Շահին Ջաֆարլին նշել է, որ Ադրբեջանում տարածված են խոսակցություններ այն մասին, թե Թուրքիայի կառավարությունը, տնտեսական դժվարությունների պայմաններում, ցանկանում է Բաքվից ավելի մեծ ներդրումներ և ֆինանսական աջակցություն ստանալ։

Միևնույն ժամանակ քաղաքագետը շեշտել է, որ պաշտոնական հայտարարություն այս հարցով չկա, իսկ նման պնդումները մնում են ենթադրությունների մակարդակում։

Թուրքիայի պաշտոնյաներն իրենց հերթին տնտեսական համագործակցությունը ներկայացնում են փոխադարձ ներդրումների, առևտրի և համատեղ նախագծերի ընդլայնման տեսանկյունից, այլ ոչ թե օգնության կամ պարտքային հարաբերությունների շրջանակում։

Ինչո՞ւ է հիշատակվում Կատարը

BBC-ի վերլուծության մեջ զուգահեռ է անցկացվում նաև Թուրքիայի և Կատարի տնտեսական հարաբերությունների հետ։

2018 թվականին Կատարը Թուրքիային զգալի ֆինանսական աջակցություն տրամադրեց՝ դառնալով Անկարայի կարևոր տնտեսական գործընկերներից մեկը։ Այդ համագործակցությունն ուներ ոչ միայն ֆինանսական, այլև քաղաքական նշանակություն։

Ադրբեջանի պարագայում նման դեր ստանձնելը կարող է առաջացնել մի շարք մտահոգություններ։

Առաջին՝ Թուրքիայի ֆինանսական հենարան դառնալը կարող է ադրբեջանական ֆինանսական ռեսուրսները կապել այնպիսի տնտեսական գործընթացների հետ, որոնց նկատմամբ Բաքուն ամբողջական վերահսկողություն չունի։

Երկրորդ՝ Ադրբեջանը, հատկապես 2020 թվականի պատերազմից հետո, ձգտում է իրեն ներկայացնել ոչ թե որպես Թուրքիայի կրտսեր գործընկեր, այլ որպես ինքնիշխան և իրավահավասար դաշնակից։

Այս համատեքստում Անկարայի ֆինանսական աջակցության հիմնական աղբյուրներից մեկը դառնալը կարող է հակասել այդ քաղաքական մոտեցմանը։

Քաղաքագետ Ահմեդ Ալիլին BBC-ին տված հարցազրույցում նշել է, որ Ադրբեջանում մտահոգություններ կան Թուրքիայի համար նոր Կատար դառնալու հնարավորության վերաբերյալ։ Նրա գնահատմամբ՝ ադրբեջանական ներդրումները Թուրքիայում կարելի է դիտարկել նաև որպես փաստարկ, որ Բաքուն երկկողմ հարաբերություններում միայն աջակցություն ստացող կողմը չէ։

Կպահպանվի՞ ռազմավարական դաշնակցությունը

Չնայած առկա տարաձայնություններին՝ փորձագետները չեն կանխատեսում, որ երկու երկրների հարաբերություններն անպայման կխզվեն։

Քաղաքագետ Շահին Ջաֆարլիի գնահատմամբ՝ Ադրբեջանի և Թուրքիայի հարաբերություններն այնքան ամուր հիմքեր ունեն, որ դրանց լիակատար խզումը դժվար է պատկերացնել։

Թուրք քաղաքական մեկնաբան Այդըն Սեզերը, սակայն, կարծում է, որ Իսրայելի և գլխաշորերի հարցերի շուրջ կուտակված տարաձայնություններն արդեն ազդել են Ալիևի և Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի անձնական հարաբերությունների վրա։ Նրա կարծիքով՝ երկու առաջնորդների իշխանության օրոք այդ հարաբերությունները կարող են այլևս չվերադառնալ նախկին մակարդակին։

Անկարայում Թյուրքական պետությունների կազմակերպության գագաթնաժողովի ընթացքում Էրդողանը, առանց կոնկրետ երկրների անուններ նշելու, հայտարարել է, որ թյուրքական աշխարհի «ընտանեկան լուսանկարում» չպետք է տեղ լինի պառակտման, տարաձայնությունների կամ հակամարտության համար։

Այս հայտարարությունը հնչել է այն ժամանակ, երբ Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև տարաձայնությունների վերաբերյալ քննարկումները շարունակվում էին։

BBC-ի վերլուծության հիմնական եզրահանգումն այն է, որ երկու երկրների հարաբերությունները կարող են անցնել ավելի գործնական փուլ, որտեղ եղբայրության և ռազմավարական դաշնակցության մասին հայտարարություններին զուգահեռ ավելի մեծ նշանակություն կունենան ինքնիշխանությունը, փոխադարձ շահերը և ֆինանսական պարտավորությունների սահմանները։

Ադրբեջանը կարող է շարունակել միլիարդավոր դոլարների ներդրումներ կատարել Թուրքիայում, ընդլայնել գազի մատակարարումները և խորացնել տնտեսական համագործակցությունը։ Սակայն դա ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ Բաքուն պատրաստ է ստանձնել Թուրքիայի ֆինանսական կայունության ապահովման լրացուցիչ պարտավորություններ։